دسته‌ها
عمومی

روانشناسی رشد

تعریف :

روانشناسی رشد
روان شناسی رشد ، علمی است که جریان تحولات و تغییرات(کمی و کیفی) جسمی ، ذهنی ، عاطفی و عملکرد فرد را در طول عمر از لحظه تولد (از لحظه انعقاد نطفه) تا هنگام مرگ مطالعه می کند.

تعریف دوم :

روان شناسی رشد به بررسی ویژگیهای شناختی ، هیجانی و اجتماعی افراد در سنین مختلف می پردازد و مطالعات آن این اطلاعا ت را به ما می دهد که در هر سن فرد چگونه با محیط خود سازگار می شود و در هرمقطع سنی دارای چه توانمندی هایی است همچنین روان شناسی رشد اصول اساسی حاکم بر رشد و تحول را مورد بررسی قرار می دهد. روان شناسی رشد به همه دوران زندگی انسان ارتباط دارد اما بیشترین توجه خود را به کودکی و نوجوانی داشته است.

اهداف :

روان‌شناسان رشد در پی آن هستند تا چگونگی رشد انسان را در طول زمان تعیین کنند، برای تحقق این هدف روان‌شناسان رشد، رفتار افراد را در سنین مختلف به دقت مورد مشاهده قرار می‌دهند. از سوی دیگر روان‌شناسان رشد به تبیین رشد می‌پردازند که در آن دو الگوی عمومی و اختصاصی را مد نظر دارند. سومین هدف روان‌شناسی رشد این است که حاصل مطالعات توصیفی و تبیینی خود را در مورد رشد در جهت مثبت رشد انسان به کار بگیرد و رشد انسان‌ها را به حداکثر برساند. این جنبه کاربردی رشد خصوصاً به کودکان و نوجوانانی که به دلایلی دچار نارسایی در رشد شده‌اند، می‌پردازد.

این رشته به این نام حدودا از ۱۵۰ سال قبل آغاز شد.

« کار وان بائر » با نظریه رشد خود، انقلابی در عالم روانشناسی ایجاد کرد . کار او الهام بخش نظریه های “مارک بالدوین” شد و تالیفات او تاثیر مهمی بر ژان پیاژه داشت هرچند برخی دیگر ژان ژاک روسو یا داروین را پایه گذار این علم می شمارند.

پرسش های بنیادین در روانشناسی رشد

  • میزان تاثیر عوامل ارثی و محیطی
  • زمان بندی و قالب پذیری رشد
  • میزان تاثیرات تجربه و زمان پایان رشد و…

اصول روان شناسی رشد

  1. رشد جریانی مرحله ای و پیوسته است:
    مراحل رشد جدا از هم نیستند بلکه مانند خطی از یک نقطه شروع و بدون تمایز ادامه می یابد .
    تقسیم بندی دوره های مختلف زندگی بر اساس « نوع دیدگاه » و« زمینه های مطالعاتی » در رشد صورت می گیرد.در نیمه دوم قرن بیستم نگرش حاکم در زمینه فرآیند رشد ، این فرایند را بصورت چند مرحله ای مطرح می نمود.
    به طور مثال پیاژه رشد شناختی  انسان را در چهار مرحله و تا پایان ۱۶ سالگی ، اریکسون رشد روانی – اجتماعی انسان را از تولد تا پایان عمر و در ۸ مرحله مطرح می کند.
    اما به طور کلی می توان رشد انسان را در ۹ مرحله مطرح کرد – سنینی که برای هر کدام از مراحل اشاره می شود صرفاً تقریبی است-

 ۱) پیش از تولد انعقاد نطفه تا تولد
۲) شیر خوارگی : تولد تا دو سالگی
۳) کودکی ۱ :  دو تا شش سالگی
۴) کودکی ۲:   شش تا دوازده سالگی
۵) نوجوانی:     دوازده تا بیست سالگی
۶) جوانی:       بیست تا سی سالگی
۷) میانسالی:    سی تا پنجاه سالگی
۸) پختگی:      پنجاه تا شصت و پنج سالگی
۹) پیری:        شصت و پنج سالگی به بعد
اما در اواخر قرن بیستم به بعد، رویکردهای علمی تری برای نظریه های مرحله ای قدیمی مطرح شدند.نظریه نظام پویا و رویکرد پیوندگرا دو نمونه از نظریه های جدید هستند که در شبیه سازی رایانه ای بمنظور الگو سازی از فرایند رشد مفید واقع شده اند.

  1. رشد دارای الگوهای قابل پیش بینی است:
    مثلا در رشد جسمی بر اساس قانون سری – پایی رشد انسان ابتدا از سر شروع و در نهایت در پا خاتمه می یابد.
  2. تفاوتهای فردی در رشد:
    این اصل به تفاوتهای فردی در میان انسان اشاره می کند همچنانکه می دانیم ویژگیهای ژنتیکی هر انسان منحصر به فرد می باشد .همیشه یک فرد دارای ویژگیهای مخصوص به خود می باشد اگر چه در خیلی از ویژگیها با گروه خود مشترک باشد.لذا:

    اولا:  نباید انتظار داشت تمام کودکان یک سن مشابه ، شیوه رفتار معینی داشته باشند.
ثانیا: تفاوتهای فردی،اعتبار و مسئولیت ویژهای برای هر فرد ایجاد می کندو به او وجود
مستقل می بخشد.
ثالثا: برای تربیت کودکان نمی توان از روش های مشابه استفاده کرد.

  1. رشد دارای ابعاد مختلف و فرایندی پیچیده است.
    ۱) رشد جسمی و حرکتی
    ۲) رشد روانی(شناختی ،عاطفی،اجتماعی،اخلاقی)
  2. دوره های حساس در رشد:

    تغییرات محیط بیشترین تاثیر کمّی را زمانی بر ویژگیهای شخص دارند که درحال سریعترین تغییر خود باشد.مانند مرحله دوم رشد(شیرخوارگی) و بلوغ

  1. وراثت و محیط هردو در رشد تاثیر دارند :
    تحقیقات روانشناسان رشد نشان داده است که وراثت  و محیط می تواند در وضعیت آینده کودک تاثیر داشته باشد.
    محیط را می توان به طبقات زیر تقسیم کرد:
    الف) محیط فرهنگی و اجتماعی: در هر جامعه ای سنت ها،باورها، نگرشهاو بطور کلی فرهنگ خاصی حاکم است.
    ب) محیط اقتصادی: کودکی که متولد می شود با توجه به وضع اقتصادی والدین از امکانات و محرکهایی برخوردار است .
    پ) محیط خانوادگی: نوع ارتباط والدین با همدیگر و همچنین چگونگی تعامل آنها با فرزندان می تواند در چگونگی شکل گیری شخصیت تاثیر بسزایی داشته باشد.
    یکی از بحث های مهم در روان شناسی رشد کودک و نوجوان ، نحوه ارتباط والدین است . به طوری که در اکثر نظریه های رشد کودک و نوجوان ، به اهمیت رفتار والدین توجه شده است. عواملی متعدد در محیط خانوادگی می تواند در رشد کودک و نوجوان تاثیر بسزایی داشته باشد که اهم آن عبارتند از :
  • • میزان ایمان والدین
    • شیوه های تربیتی یا روشهای فرزندپروری
    • وضع اقتصادی خانواده
    • تعداد افراد خانواده
    • وضع روان شناختی والدین
    • تحصیلات والدین
    • پذیرش فرزند
    • نگاه والدینی
    • روابط برادران و خواهران

   از جمله عوامل مهم در رشد کودک و نوجوان میباشد .

طبقه بندی نظریه های رشد

  1. نظریه های زیستی: نظریه های زیستی تلاش می کنند عوامل زیستی در رشد و تحول مورد بررسی قرار دهند . نظریه های زیستی “هال” و ” گزل” بر اساس همین نظریه است.
  2. نظریه های شناختی: این دسته نظریه پردازان علاقه مند به بررسی ماهیت شناخت و جنبه های مختلف آن در انسان است.در این گروه نظره پردازان مانند “پیاژه” ، ” برونر “، و نظریه پردازش اطلاعات قرار دارند.
  3. نظریه های یادگیری: به یادگیری اطلاعات و رفتار،اعم از اجتماعی و غیر اجتماعی تکیه دارند. در این گروه نظریه های چون شرطی سازی پاسخگر ، شرطی سازی کنشگر و یادگیری اجتماعی بندورا چگونگی رشد انسان را در دوره های مختلف زندگی بحث می کنند.
  4. نظریه های روانکاوی: به تحلیل حالات عاطفی و تاثیر آنها بر رفتار انسان توجه دارد. نظریه های روانی- جنسی فروید و روانی- اجتماعی ” اریکسون” در در نظریه رشد یا تحول شناختی این گروه قرار دارند.

در بین دانشمندان مسلمان نیز بیشترین نظریات مربوط به رشد در آثار دانشمندانی یافت می شود که در رشته های طب، فلسفه ، تعلیم و تربیت، اخلاق و عرفان به تحقیق و تجربه و تفکر پرداخته اند و هر یک به تناسب موضوع و هدف مطالعات خویش به بخشی از این مسائل پرداخته اند.
از این جمله می توان زکریای رازی، فارابی، ابن مسکویه، شیخ الرئیس، خواجه عبدالله، ابن طفیل، سهروردی،ابن عربی و … را نام برد که به ذکر خلاصه چند تن از آنان بسنده می کنیم .

فارابی

وی رشد شناختی را دارای سه دوره کلی می داند که هرکدام با ظهور نوع جدیدی از ادراک مشخص می شود :

  1. ادراک حسی
  2. ادراک تخیلی
  3. ادراک عقلی

و هر یک از این قوای ادراکی از داده های قوه قبل از خود، مدد می گیرد.رشد ادراک عقلی نیز خود دارای مراحلی است که عبارتند از :

  1. عقل بالقوه : زمانی که تنها استعداد درک کفاهیم کلی در فرد وجود دارد .
  2. عقل بالفعل : ادراک بدیهیات
  3. عقل مستفاد : ادراک مفاهیم کلی مجرد مانند مفاهیم منطقی و فلسفی

شیخ الرئیس
ابن سینا یکی از اولین دانشمندانی است که مستقلا درباره کودک اظهار نظر کرده است .نظریات تربیتی وی در سه کتاب زیر آمده است : « رساله تدبیرالمنازل»،«قانون ،ج۱،فن سوم»،شفاء، مقاله اول از فصل پنجم» . وی به تفاوتهای فردی کودکان در استعدادهای تحصیلی و شغلی ، لزوم استعدادسنجی ،ضرورت آشنایی معلم با روش تعلیم و تربیت کودک و…توجه کرده و در هرمورد رهنمودهای عملی ارائه می کند.

وی مراحل رشد جنین را با زمان بندی دقیقی برمی شمرد.
او مرحل رشد بدنی پس از تولد را به چهار دوره تقسیم می کند:

  1. نمو: تولد تا ۳۰ سالگی
  2. توقف : ۳۰ تا ۳۵ الی ۴۰ سالگی
  3. پسرفت : ۴۰ تا ۶۰ سالگی
  4. انحطاط : ۶۰ سالگی تا مرگ

او همچنین دوره نمو را پنج مرحله می داند .نوزادی ، خردسالی، بالندگی، بلوغ، جوانی و برای هرکدام علائم جسمی– حرکتی برمی شمرد.
شیخ الرئیس زمان مناسب برای اولین یادگیری را دوسالگی و موقع مناسب برای شروع تحصیل را شش سالگی میداند .
بوعلی درباره رشد معنوی و عرفانی و مراحل شناختی و هیجانی که برای عارف حاصل می شود نیز به تفصیل بحث کرده که خلاصه آنرا مورد اشاره قرار می دهیم :

  1. اراده : رغبت و اشتیاق برای معرفت شهودی
  2. ریاضت : وادار ساختن خود به توجه به خداوند و منصرف ساختن خود از توجه به هرچیز دیگر
  3. وقت : پیدایش خلسه ها و درخشش جرقه هایی از نور حق بهنگام ریاضت . اگر دو مرحله پیشین بخوبی طی شود نخستین اثری که در عارف پدید می آید ، روشنی های زودگذری است که مانند برق پدید می آید و از بین می رود .
  4. توغل : جایگیری و محکم شدن حالات پیشین بگونه ای که در غیر ریاضت نیز حاصل می شود.و به سبب ارتباط با حق پرده ها از چشم او کنار می رود و آرامش خود را از دست می دهد
  5. استیفاز : استقرار آن بگونه ای که سبکی و اضطراب برطرف شود و خلسه ها و حالات عرفانی موجب برهم خوردن حال عادی او نمی شود و آرامش او را به هم نمی زند .
  6. سکینه : ازدیاد اتصال و افزایش شدت و ماندگاری نورهای اشراق شده کار ریاضت و مجاهده را به جایی می کشد که وقت به سکینه تبدیل شده و به امری مانوس مبدل می گردد.
  7. تغلغل : در سکینه اش فروتر می رود بصورتی که نشانه های اتصال با عدم اتصال بر اطرافیان مشتبه می گردد.و حالات درونی او بر دیگران نمایان نگردد و جمع مراتب پیدا می کند.
  8. مشیت : استقرار اتصال بگونه ای که هرگاه بخواهد حاصل می شود .تا قبل از این مرحله غیر اختیاری بود ولی از این مرحله به بعد تابع مشیت اوست.
  9. تعریج: در این مرحله دیگر خواست ها و امیال نفسانی او دخالتی در حال او ندارد و هر چه را می نگرد در آن خدا را می بیند . در این حال عروج می کند و به عالم راستین پای می نهد.
  10. تردد: وصال و ریزش لذت های عالی بر عارف . عارف در این مرحله بین دو نظر مردد است هم از نور حق و هم از خودش که آینه حق شده لذت می برد.و گاهی تجلی حق در آیینه وجودش را می نگرد و گاهی به خودش که آیینه حق شده.
  11. وصول تام : وصال کامل که دیگر خود را نمی بیند ، خدا می بیند و بس.

 

صدرالمتالهین
ملاصدرا برای رشد ابعاد مختلف نفس دوره ها و مراحی را برمی شمارد که ترتیب ثابت فرافرهنگی دارند و تا هنگامی که تمامی مراحل یک دوره رشدطی نشده، ورود به مرحله بعدی ممکن نیست .هر مرحله با مراحل دیگر تفاوت کیفی دارد. وی مراحل رشد را چنین بر می شمرد :
۱. دوران جنینی : دارای نفس نباتی با ویژگی های مسلط تغذیه و نمو
۲. دوران نوزادی تا آخر کودکی : دارای نفس حیوانی . این دوره که با ظهور حرکت و بکارگیری حواس آغاز
می شود ، خود شامل چهار مرحله می شود :
الف: حاکمیت رفتارهای لذت طلب
ب: حاکمیت رفتارهای پرخاشگرانه
ج: حاکمیت رفتارهای فریبکارانه و توام با نیرنگ
د: ظهور صفات خودبزرگ بینی ، فخر فروشی و برتری طلبی
۳. دوران بلوغ ظاهری تا حدود چهل سالگی : ویژگیهای مسلط این دوره تفکر، استدلال، بکارگیری عقل عملی و ظهور ایمان مذهبی است . این دوره با ظهور نیروی تعقل آغاز می شود که به تدریج تا پایان دوره به کمال می رسد

  • . دوران بلوغ معنوی ( حدود چهل سالگی) : جایگزین شدن ملکات اخلاقی در نفس.
  1. انسان مسلط علم و تقرب به خداوند، و با انحراف از آن ، انسان شیطانی یا بهیمی

همچنین مراحل رشد شناختی در فلسفه صدرالمتاهلین مراحل زیر را شامل می شود :

  1. احساس ظاهری : حواس پنج گانه
  2. احساس باطنی : از قبیل نیروی تخیل، حافظه و …
  3. تعقل : مظهر آن عقل است و خود دارای مراتبی است :
    عقل هیولانی، عقل بالملکه، عقل بالفعل، عقل مستفاد، عقل فعال

همچنین مراحل رشد نفس را در نظریه ملاصدرا می توان چنین خلاصه نمود:

  1. نفس نباتی
  2. نفس حیوانی
  3. نفس انسانی:
    الف: انسان بشری طبیعی : از تولد تا اواخر کودکی
    ب : انسان نفسانی : نفس تکامل یافته و صفا و لطافت پیدا کرده
    ج  :  انسان عقلی : هنگامیکه عقل بالفعل شده باشد و این برای اندکی از مردم دست یافتنی است .

منابع :
۱. طبیعیات شفاء . ج ۳ . ص ۱۷۰  /  ۲. قانون ص ۱۵۷ / ۳. تدابیر المنازل ص ۳۷ و ۳۸ / ۴.  اشارات نمط ۹ /
۵. اسفار ج ۳ ص ۴۱۹-۴۲۱ / ۶. اسفار ج ۹ ص ۹۳ /  ۷. اسفار ج ۹ ص ۵۱-۵۲

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *